DE LEEK EN DE TOKAMAK
In de Provence, in het dorpje Saint-Paul-les-Durance, bij Manosque, draait alles
om een wetenschappelijk project over kernfusie. In de toekomst zouden we
energie-onafhankelijk moeten worden van fossiele brandstoffen en een CO2-
neutraal alternatief moeten vinden dat daarenboven ook nog eens zo goed als
onuitputtelijk is. Om dit proberen te realiseren, werd ITER opgericht. Een
kernfusieproject waaraan meewerken: De EU, VS, Sovjet-Unie, China, Japan,
Zuid-Korea en India. ITER staat voor International Thermonuclear Experimental
Reactor.
Op de parking van het 42 ha zwaar beveiligde terrein rijden personenwagens
tot aan een slagboom. Een veiligheidsagent controleert of er geen blinde
passagiers in de wagen zitten en kijkt in de opengemaakte koffer. Het doet
denken aan grensovergangen van de DDR zaliger, maar dan zonder zwaar
bewapende vopo’s en spiegels om onder de auto’s te schuiven.
Met veiligheidsschoenen van het bedrijf, handschoenen, veiligheidsbril, helm en
geel hesje stappen we, na een identiteitscontrole, naar het bezoekerscentrum.
In het kleine zaaltje staat een Lego-maquette van de gebouwen op de site.
We krijgen een uiteenzetting van een Vlaming, een van de paar duizend
werknemers die hier aan de slag zijn. De wetenschapper legt het project uit:
men wil een kernfusiereactie uitlokken in een “Tokamak”, een megagrote
donutvormige vacuüm ruimte met magnetische spoelen. De klank van het
woord “Tokamak” doet, naar mijn mening, eerder denken aan de naam van een
Indianenopperhoofd dan aan kernfusie.
Om tot die kernfusiereactie te komen, gebruikt men hier als basis twee
materialen: Deuterium en Tritium, die in de Tokamak op elkaar zullen botsen bij
miljoenen graden Celsius. Bij die temperatuur vormen ze een zogenaamd
plasma. De wetenschapper licht het proces verder toe met een scherm vol
schema’s, opsomming van chemische elementen, schetsen van magneten in
donutvorm en wiskundige formules. Einstein is nooit veraf, de leek des te
meer… Die moet afhaken... Dit is voer voor slimme, geleerde mensen.
Die tekeningen van de magneten op het scherm katapulteren mij trouwens
rechtstreeks naar de fysicalessen van de middelbare school. We hadden onze
leraar fysica als bijnaam “De Magneet” gegeven. Enerzijds, omdat zijn eerste
les ging over de aantrekkingskracht van magneten. Anderzijds, omdat hij zich
in een meisjesklas gedroeg alsof hij ook zelf die kracht bezat.
Ondertussen is op het scherm ook een tijdslijn verschenen: men spreekt over
resultaten in 2035, 2050 en het einde van deze eeuw … Dat wordt nipt. Zélfs
voor ondernemende senioren…
De bus voert ons verder het terrein op. We rijden langs vierkante gebouwen,
met of zonder vensters in de grijze gevels. Aan een van die gevels wapperen de
zeven vlaggen van de landen die hier samenwerken, de EU als “één land”
gerekend. Tussen al die gevels staat een gebouw, veel hoger dan de andere.
Het is zeker zo hoog als een woontoren van tien verdiepingen. Hier wordt de
Tokamak gebouwd, de donutvormige holte waarin het plasma komt.
In een bijgebouwtje moeten we eerst door een bad waden met water en
borstels om het vuil van onze veiligheidsschoenen te weken. Gelukkig dat het
niet ONZE schoenen zijn, denkt de huismoeder in mij. Na dit bad moet een
plastieken hoes over de schoenen worden getrokken. Langs een aantal gangen,
komen we uiteindelijk in de reusachtige, kolossale hal van de Tokamak.
De gigantische ruimte is volgestouwd met stellingen, leidingen en apparatuur
langs de wanden en tot aan het plafond. Loopgangen dienen als verbinding. Op
de grond staan kratten met metalen kabels en onderdelen. Alles is XXXL van
afmetingen. Om dit allemaal nauwgezet in mekaar te zetten, werd er speciaal
gereedschap ontworpen. Grote kranen moeten de onderdelen aanbrengen. De
Tokamak zelf krijgen we niet te zien; die zit wegens nazicht, momenteel
verstopt achter een binnenmuur die vanop de grond tot het plafond reikt. Het is
verrassend hoe weinig werknemers hier rondlopen. De weinigen lijken mieren
op de stellingen. Dit zou een decor uit een SF-film kunnen zijn. In mijn hoofd
klinkt het muziekthema van Star Wars. R2-D2 kan zo vanachter een hoek
komen terwijl Luke Skywalker over de loopbruggen wandelt… De nooduitgangen had ik al opgemerkt, maar ik zoek tevergeefs een EHBO-post. Men
zegt ons wel dat bij kernfusie, een ramp zoals in Chernobyl of Japan is
uitgesloten. Maar toch…
Later, op de parking, stapt iedereen in zijn eigen schoenen terug op de autobus.
Kilometers verder, zien we door het raam nog altijd de contouren van de grote
hal van de Tokamak in de verte. Als de kernfusie lukt, zal uit de Tokamak de
energie voor de toekomst komen. Spannend…

 September 2026
 Frida