Niks ergens dan een café zonder bier? Jawel, Bobbejaan Schoepen, het kan. Een dorp zonder café, dat zou pas de ultieme nachtmerrie zijn. En net dat voltrekt zich in stilte. Nee, de horeca gaat er niet op achteruit, maar verschuift: het doodgewone café maakt steeds vaker plaats voor de zoveelste hippe koffiebar of vestiging van de fastfoodketen waar je snel en vaak zonder woorden bediend en buiten gekeken wordt. 
Met een manifest en petitie trekken Jan Van den Bossche en Filip Jans aan de alarmbel. Wij spraken met de initiatiefnemers van de beTOOGing in, jawel, een authentiek volkscafé: Café Tati in Berchem.

Tekst: Grete Cornelis - Foto's: Robert Biesemans

Het duo vormt dé ideale combo om deze revolutie op gang te trekken. Jan is de caféliefhebber, de cultuurwerker en bezieler van eerdere campagnes om waardevolle cafés van de ondergang te redden. Filip is dan weer de ondernemer, gewezen cafébaas van het legendarische, maar ter ziele gegane De Monk in Brussel en vechter tegen - tja - de bierkaai. Met de vzw Libertap ijvert hij voor een vrijere café- en biercultuur. De cijfers spreken voor zich: per werkdag verdwijnt er in ons land één café en waar we begin 20ste eeuw honderden verschillende - vaak heel lokale - pilsjes kenden, zijn er dat 100 jaar later nog slechts een paar tientallen. Of nog: vandaag staan er 2 tot 3 apotheken tegenover 1 café. In de jaren 70 waren er naar schatting 15 tot 20 keer zoveel cafés als apotheken.

Jan: "Het is een teken aan de wand. Onze mentale gezondheid gaat erop achteruit en apotheken beginnen het straatbeeld te domineren. Corona had ons nochtans met de feitenop de neus geduwd. Wat we in een crisisperiode het meeste missen, is elkaar kunnen ontmoeten. Meer dan ooit hebben we nood aan plekken waar we elkaar kunnen vinden, op verhaal komen, ontmoeten. Het gewone café waar iedereen altijd welkom is, is de ziel van een wijk, een dorp, een stad."

Hoe definieer jij een volkscafé?

Jan: "Een volkscafé is... iets unieks. Het functioneert als de huiskamer van de buurt of dorpsgemeenschap. Het is lokaal, er ontstaat spontaan verbinding. De toog is het anker, de barman de kapitein die zijn stiel niet op school, maar door het leven geleerd heeft. Het is iemand sociaal die, kan luisteren en weet hoe mensen te verbinden. Aan de toog praten ze met hem of met elkaar. Er zijn geen drempels en sociale status speelt er geen rol. Op de bierkaart pronken lokale producten, het decor is authentiek, de bediening persoonlijk. Iedereen is er welkom, het café richt zicht niet op één doelgroep, maar maakt doorheen de dag een metamorfose door: van de gepensioneerde die er 's ochtends zijn krant komt lezen over de jeugd die er na schooltijd binnenspringt tot de vaste stamgasten die het café mee sluiten en waar de barman of -vrouw soms de tapkraan voor moet dichtdraaien..."

Je benadrukt heel sterk de sociale rol van het café. In tijden waarin mensen hun ongezouten mening liever verkondigen via sociale media, is het café een oase van menselijkheid.

Jan: "Door het verdwijnen van volkscafés en onze verslaving aan sociale media zieje niet alleen de eenzaamheid, maar ook de verzuring toenemen. In het café worden de grote discussies ook gevoerd, maar op een heel andere manier. Verschillen tussen mensen verdwijnen er niet, maar ze praten wel mét elkaar. De Nederlandse bioloog Midas Dekkers schreef er prachtig over. In de kroeg toont de mens zijn ware aard: kwetsbaar, soms dwaas, maar altijd menselijk. En net daar hebben we het meest nood aan. Het café is zo een beetje een derde ruimte, een plek naast huis en werk waar mensen tot rust komen, stress kunnen loslaten en gezelschap, vriendschap, warmte en (h)erkenning kunnen vinden. Je kan er zorgen delen zonder veroordeeld te worden."

Vriendelijkheid als voorwaarde

Ook de filosoof Hans Schnitzler ziet in zijn boek 'Filosofie van de kroeg' het café als sociale ontmoetingsplek waar we ons ongedwongen in de kunst van het samenleven kunnen bekwamen. Dat komt volgens Schnitzler omdat we er fysiek aanwezig zijn. Die lichamelijkheid is er niet bij digitale interactie. Daarom verlopen meningsverschillen online en op café op een heel andere manier. Als je de ander niet ziet, word je immers niet geconfronteerd met de impact van je woorden. In het café draait het om mildheid, vergevingsgezindheid, en - essentieel -vriendelijkheid. Vriendelijkheid is een kleine deugd met potentieel grote gevolgen. Ook omdat het aanstekelijk is. Een vriendelijk mens is iemand die geen bezit van jou wil nemen, maar wel in jou geïnteresseerd is. Iemand met tact. Zet een aantal mensen bij elkaar op café en het is er gezellig. In de kroeg moet je een goede inschatting maken tussen afstand en nabijheid. Sommigen zitten verlegen om een praatje, anderen willen net met rust gelaten worden. Een goede kastelein is iemand die dat als geen ander aanvoelt. Je bent er samen, maar toch vrij anoniem. Je deelt een ruimte maar laat elkaar ook de ruimte. Het is één van de plekken waar we op een goede manier met elkaar leren omgaan.

Wurgcontracten

Het verdwijnen van de volkscafés heeft verschillende (sociologische) oorzaken. Maar de harde economische realiteit achter de veranderende samenleving speelt minstens een even grote rol. Daarover spreekt Filip Jans zich ondubbelzinnig uit. Hij zag zich genoodzaakt het iconische Brusselse café De Monk te sluiten na een geschil over de huurovereenkomst. Het manifest en de petitie van de beTOOGing willen ook de wurggreep waar brouwerijen en vastgoedontwikkelaars café-uitbaters in vasthouden, aanklagen.

Filip: "De economische uitdagingen en de regeldrift zetten het uitbaten en rendabel houden van een café gigantisch onder druk. Er zijn niet alleen stijgende kosten en belastingen, maar ook steeds meer regels: terrasvergunningen, ventilatie-eisen, verplichte elektronische betaalmogelijkheden... Daarnaast houden de grote brouwerijen de bierprijzen kunstmatig hoog én dwingen ze cafébazen tot verplichte afnames van hun merken met opgelegde volumes. Ze beperken de vrijheid van de uitbater om in te zetten op lokale bieren, waardoor het aanbod helemaal verschraalt en overal uniform wordt. Daarnaast swingen de huurprijzen en het drempelgeld (bij de overname van een handelspand) gewoon de pan uit. Onder het mom van ‘noodzakelijke modernisering of renovatie' hopen sommige eigenaars gewoon ook op een meer lucratieve invulling van hun pand. Wat dat voor de sociale cohesie van de buurt betekent, zal hen worst wezen."